فناوریهای نوین، در پیامهای اخیر رهبر عزیز انقلاب، هر بار از زاویهای مورد توجه قرار گرفتهاند؛ یک بار بهعنوان سرمایه ملی مردم ایران، بار دیگر بهعنوان ابزاری در مسیر تحقق عدالت و مبارزه با ظلم و فساد و این بار بهعنوان ظرفیتی که باید با بهرهگیری از آن، مسیر پیشرفت و آبادانی کشور را هموار کرد. ما پیش از این، در دو یادداشت «نانو؛ سرمایه مردم ایران» و «فناوریهای نوین؛ از سرمایه ملی تا ابزار تحقق عدالت»، به برخی از نکاتی که بهطور مستقیم یا ضمنی در این پیامها به آنها اشاره شده بود، پرداختیم.
فناوری و نوآوری، این بار در پیام ۶ شهریور رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دولت، مورد توجه آیتالله سید مجتبی خامنهای قرار گرفته است. در این پیام به برخی از موضوعاتی که دولت باید بهطور ویژه بر آنها تمرکز کرده و برای آنها سیاست و برنامه داشته باشد، اشاره شده است.
جایی که سخن از مسائل اقتصادی و لزوم تمرکز بر توان داخلی و تولید است، این عبارت آمده است:
«در این صحنه، گرچه رفتار دشمن در جنگ و پس از آن بیتأثیر نیست ولی مدیریت هر چه هوشمندتر اجزاء این عرصه و یاری جستن در بعضی از موارد از آحاد مردم و در بعضی دیگر از متخصّصین و فناوران و به فعلیّت رساندن ظرفیتهای نو، کشور را به سمت بسط امور و آبادانی رهنمون میشود.»
و در ادامه، مسئله دیگری که دولت باید بر آن تمرکز داشته باشد، اینگونه بیان شده است:
«و از جمله مسائل و موضوعات مهمّ دیگر، بکارگیری فناوریها و نوآوریهای پیشنهاد شده توسّط نخبگان جوان است. گاه استفادهی بهموقع از این مزیّت و ترک روال معمول و عادتهای مرسوم در یک موضوع، جهشهای مؤثری در مسیر ترقّی و تعالی کشور صورت میدهد. این امر در انواع شُعبِ تولید قدرت اعمّ از کشاورزی و صنعت و فرهنگ و تربیت، امور ارتباطاتی و اجتماعی قابل تصوّر است.»
در ادامه به برخی از نکات قابل استفاده از این پیام اشاره میکنیم:
۱. فناوری و نوآوری؛ از وجود تا فعلیت
در پیام روز ملی خلیج فارس، فناوری بهعنوان سرمایه ملی و در پیام هفته قوه قضائیه، کارکرد فناوری در مسیر مبارزه با فساد و تحقق عدالت مورد توجه قرار گرفته بود. اگر در آن دو پیام، به جایگاه و کارکرد فناوری توجه شده بود، در پیام حاضر، به فعلیت رسیدن ظرفیتهای فناورانه و نوآورانه بهعنوان یکی از ظرفیتهای مهم کشور توسط دولت اشاره شده است.
ارزش و اثرگذاری فناوری صرفاً در وجود آن خلاصه نمیشود و در نسبت آن با کاربرد و جامعه معنا پیدا میکند. در بررسی پیامهای قبلی نیز گفتیم که فناوری باید اجتماعی و مردمی و در خدمت حل مسائل روزمره باشد. بنابراین، این پیام ما را به این نکته توجه میدهد که صرف توسعه فناوری و برخورداری از یک توانمندی یا محصول فناورانه، بهتنهایی ما را به هدف نمیرساند. دولت باید بهطور ویژه برای بهکارگیری توانمندیهای فناورانه برنامه داشته باشد. چهبسا توانمندیهایی که وجود دارند، اما مورد استفاده قرار نمیگیرند.
۲. توجه به زمان بهرهبرداری از نوآوری و فناوری
نکته جدیدی که در این پیام به آن اشاره شده، استفاده بهموقع از فناوری و نوآوری است. ما در دنیایی با تغییرات شتابان زندگی میکنیم که فرصت بهرهبرداری از بسیاری از نوآوریها و مزیتهای فناورانه خیلی سریع میگذرد. نمیتوان مراکزی برای توسعه فناوری و نوآوری داشت و خروجی این مراکز، روزها و سالها در گاوصندوقی بماند، به امید روزی که کسی سراغی از آن بگیرد و رمز گاوصندوق را وارد کند تا فناوری به کار گرفته شود.
سرمایههای زیادی از کشور صرف توسعه فناوریها شده است. این سرمایهگذاری آنگاه توجیه خواهد داشت که به ارزشآفرینی بینجامد و یکی از مهمترین و ملموسترین صورتهای ارزشآفرینی فناوری، حل مسائل جامعه است. مسئلهها و روشهای حل آنها نیز زمانمند هستند و گاه تأخیر در استفاده از یک فناوری یا نوآوری، فرصت اثرگذاری آن را از بین میبرد.
۳. کنار گذاشتن عادتها و روالها؛ مایه جهشهای مؤثر
بهرهگیری بهموقع از فناوری و نوآوری، در بسیاری از موارد، مستلزم کنار گذاشتن روالها و عادتهای مرسوم است. ما در بسیاری از امور کشور به روالهایی عادت کردهایم که تغییر آنها برایمان دشوار است. اما همین عادتها خیلی وقتها به مانع ذهنی و اجرایی برای گرهگشایی و پیشرفت تبدیل میشوند.
تا جرئت بر هم زدن عادتها را نداشته باشیم، نوآوریها اجتماعی نخواهند شد. دولت نوآور باید آمادگی و جرئت کنار گذاشتن برخی روالها و عادتهای مرسوم و تغییر رویهها را داشته باشد.
جالب است که در پیام به این نکته اشاره شده که ترک روال معمول و عادتهای مرسوم میتواند مایه «جهشهای مؤثر» در مسیر ترقی و تعالی کشور باشد.
۴. اثرگذاری فناوری؛ از صنعت تا تربیت
فناوری و نوآوری فقط مختص به صنعت نیست؛ گزارهای که ممکن است بدیهی به نظر برسد، ولی ما در عمل گاهی از آن فاصله داریم. قرار نیست فناوری فقط در بخشهای بهظاهر مرتبط با علم، صنعت و ساختوساز کاربرد و اثرگذاری داشته باشد. فناوری و نوآوری، در همه بخشها، از کشاورزی و صنعت تا فرهنگ و تربیت و امور ارتباطاتی و اجتماعی، میتوانند زمینهساز جهش باشند.
در بخشی از سازمانها و نهادها، «فناوری» همچنان به مسائل مرتبط با آیتی، کامپیوتر و مواردی از این دست محدود میشود. در حالی که اثر فناوری فقط در ورود یک ابزار جدید به سازمان خلاصه نمیشود؛ گاه بهرهگیری از فناوری و نوآوری، مستلزم تغییر فرایندها، روشها و رویههای حل مسئله است؛ چه در رویههای انسانی داخل سازمان و چه در روشهای حل مسائل جامعه مخاطب آن سازمان.
جمعبندی
به نظر میرسد پیام اخیر، حلقه دیگری از نگاهی را که در دو پیام پیشین درباره فناوریهای نوین مورد توجه قرار گرفته بود، روشن میکند. در پیام روز ملی خلیج فارس، فناوریهای نوین بهعنوان سرمایه ملی مردم ایران مطرح شدند و در پیام هفته قوه قضائیه، بهرهگیری صحیح از آنها در مسیر تحقق عدالت و مبارزه با ظلم و فساد مورد توجه قرار گرفت. اکنون در پیام هفته دولت، مسئله به مرحله دیگری رسیده است: ظرفیتهای فناورانه و نوآورانه باید از مرحله وجود عبور کنند و در زمان مناسب و در عرصههای مختلف کشور به فعلیت برسند.
شاید یکی از مهمترین موانع این فعلیت نیز، همان روالها و عادتهایی باشد که تغییر آنها برایمان دشوار است. اگر قرار است فناوری و نوآوری به بخشی از ظرفیت واقعی کشور برای پیشرفت و تولید قدرت تبدیل شوند، باید هم توان بهرهگیری بهموقع از آنها را پیدا کنیم و هم جرئت تغییر روشها و روالهای مرسوم را داشته باشیم.