زیرساختهای آزمایشگاهی یکی از ارکان اساسی توسعه علمی و فناوری هر کشور به شمار میرود. دسترسی پژوهشگران، دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و صنایع به تجهیزات تخصصی و روزآمد، علاوه بر آنکه امکان انجام پژوهشهای دقیق و قابل اتکا را فراهم میکند، نقش مستقیمی در توسعه فناوری، ارتقای کیفیت محصولات و افزایش توان رقابت علمی و فناورانه کشور دارد. از همین منظر، ایجاد سازوکاری برای استفاده بهینه از ظرفیتهای موجود آزمایشگاهی، جلوگیری از موازیکاری و خریدهای غیرضروری و فراهم کردن دسترسی گستردهتر به تجهیزات تخصصی، از ضرورتهای اصلی شکلگیری شبکه آزمایشگاهی کشور بوده است.
از توسعه کمی تا توسعه خدمات تخصصی در دو دهه فعالیت مستمر
شبکه آزمایشگاهی کشور بیش از ۲۰ سال است که فعالیت خود را آغاز کرده و مسیر فعالیت آن را میتوان در دو دوره کلی بررسی کرد. در دهه نخست، تمرکز اصلی بر توسعه کمی و گسترش افقی شبکه قرار داشت. شکلگیری اولیه این ساختار از ظرفیتهای ایجادشده در حوزه فناوری نانو آغاز شد و شبکه آزمایشگاهی در نخستین مرحله، با تمرکز بر آزمایشگاهها و تجهیزات مرتبط با این حوزه فعالیت خود را توسعه داد.
در دهه دوم، دامنه فعالیت شبکه از حوزه نانو فراتر رفت و ارائه خدمات آزمایشگاهی در حوزههای تخصصی متنوع علمی و فناورانه در دستور کار قرار گرفت. به این ترتیب، شبکه به تدریج از یک ساختار متمرکز بر یک حوزه فناورانه مشخص، به بستری گستردهتر برای ساماندهی و توسعه خدمات آزمایشگاهی کشور تبدیل شد.
این تحول بر مبنای یک واقعیت مهم شکل گرفت؛ تجهیزات و زیرساختهای آزمایشگاهی زمانی میتوانند به توسعه علمی و فناوری منجر شوند که امکان دسترسی مؤثر متخصصان و پژوهشگران به آنها فراهم باشد، تجهیزات در وضعیت عملیاتی مناسبی قرار داشته باشند و به صورت مستمر بهروزرسانی شوند. در غیر این صورت، حتی وجود تجهیزات پیشرفته نیز الزاماً به افزایش ظرفیت پژوهشی و فناورانه کشور منجر نخواهد شد.
پیش از شکلگیری شبکه، یکی از چالشهای مهم، نبود دسترسی مناسب متخصصان به تجهیزات تخصصی بود. در برخی موارد، تجهیزات مورد نیاز در یک مجموعه وجود داشت اما در مجموعهای دیگر برای انجام همان آزمایش، امکان دسترسی به دستگاه مشابه وجود نداشت. از سوی دیگر، بخشی از تجهیزات نیز به دلیل خرابی یا خروج از سرویس، عملاً مورد استفاده قرار نمیگرفتند. مجموعه این مسائل، ضرورت ایجاد یک سازوکار شبکهای برای استفاده بهینه از زیرساختهای موجود را برجسته کرد.
«ارتقای بهرهوری» مأموریت محوری شبکه آزمایشگاهی
مهمترین اولویت شبکه آزمایشگاهی کشور، ارتقای بهرهوری در حوزه زیرساختهای آزمایشگاهی کشور است. این هدف به معنای آن است که ظرفیت ایجادشده در قالب تجهیزات، نیروی انسانی، دانش فنی و فضای آزمایشگاهی، با بیشترین میزان اثربخشی در اختیار جامعه علمی، فناوری و صنعتی قرار گیرد.
یکی از مسائل مهمی که در طراحی مدل شبکه مورد توجه قرار گرفت، مسئله انگیزه نیروی انسانی و بهرهوری عملیاتی آزمایشگاهها بود. در ساختارهای سنتی، ممکن بود نیروی انسانی یک آزمایشگاه فارغ از میزان استفاده واقعی از تجهیزات و حجم خدمات ارائهشده، حقوق و مزایای خود را دریافت کند. در چنین شرایطی، میان افزایش کیفیت و کمیت خدمات و منافع مستقیم آزمایشگاه و کارشناسان آن، ارتباط مؤثری وجود نداشت.
مدل شبکه، تلاش کرد این رابطه را اصلاح کند و تجهیزات آزمایشگاهی را از یک دارایی صرفاً هزینهزا به یک ظرفیت مولد و درآمدزا تبدیل کند. در این الگو، افزایش استفاده از تجهیزات و ارائه خدمات بیشتر، میتواند به ایجاد درآمد برای آزمایشگاه منجر شود و در نتیجه، انگیزه بیشتری برای افزایش بهرهوری، بهبود کیفیت خدمات و فعال نگه داشتن تجهیزات ایجاد کند.
این رویکرد از سوی دیگر، امکان جلوگیری از خریدهای تکراری و پرهزینه را نیز فراهم میکند. زمانی که ظرفیت تجهیزات موجود در مجموعههای مختلف شناسایی و در قالب یک شبکه قابل دسترس باشد، ضرورت خرید مجدد دستگاههای مشابه در مراکز مختلف کاهش پیدا میکند و منابع مالی میتواند به سمت تکمیل ظرفیتهای مورد نیاز، بهروزرسانی تجهیزات و توسعه خدمات هدایت شود.
در واقع، شبکه آزمایشگاهی کشور با ایجاد اشراف و شناخت نسبت به ظرفیتهای آزمایشگاهی موجود، تلاش میکند تصویر جامعتری از زیرساخت آزمایشگاهی کشور ارائه دهد؛ تصویری که مبنایی برای تصمیمگیری دقیقتر در زمینه توسعه، تعمیر، تجهیز، بهرهبرداری و استفاده مشترک از امکانات باشد.