مرکز ملی نانوفناوری و فناوری نانو چین (NCNST) و پیمان راهبردی نوآوری صنعت نانوفناوری (NIISA) گزارشی را مشترکا منتشر کردند که وضعیت نوآوری و صنعت نانو را در مقیاس جهانی و در چین بررسی میکند. دادههای ثبت اختراع از پایگاههای ثبت اختراع کشورها و سازمانهای بینالمللی (۱ میلیون و ۷۸ هزار سند اختراع) و داده شرکتها از پایگاه اداره دولتی تنظیم بازار چین (۳۵ هزار شرکت) گردآوری شده است. شناسایی اختراعات نانو عمدتاً بر اساس کلیدواژهها و کدهای طبقهبندی IPC انجام شد تا خطاهای شناسایی کاهش یابد. سپس نتایج بهصورت دستی بازبینی و پالایش شد و مجموعه نهایی اختراعات نانو برای تحلیل مورد استفاده قرار گرفت.
فناوری نانو در دو دهه اخیر از یک حوزه پژوهشی نوظهور به یکی از عرصههای مهم رقابت فناورانه کشورها تبدیل شده است. یکی از نشانههای این تحول، رشد قابلتوجه اختراعات ثبتشده در این حوزه است. بر اساس دادههای بررسیشده برای سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، بیش از ۱ میلیون و ۷۸ هزار اختراع مرتبط با فناوری نانو در جهان به ثبت رسیده است. این حجم از فعالیت نشان میدهد که نانو دیگر صرفاً موضوعی دانشگاهی نیست، بلکه به بستری برای توسعه فناوری و خلق محصولات جدید تبدیل شده است.
از منظر سیاستگذاری علم و فناوری، اختراعات ثبتشده اهمیت ویژهای دارند. مقالات علمی عمدتاً تصویری از تولید علم ارائه میکنند، در حالی که ثبت اختراع بخشی از تلاش برای تبدیل علم به راهحل فناورانه و قابل حفاظت را نشان میدهد. بنابراین، رصد اختراعات ثبتشده در حوزه نانو میتواند ابزاری برای شناخت قابلیتهای نوآوری کشورها باشد. البته تعداد اختراعات ثبتشده بهتنهایی معیار کاملی برای سنجش توان نوآوری نیست، اما حجم و توزیع آنها نقطه شروع مناسبی برای ترسیم نقشه نوآوری نانو فراهم میکند.
چین؛ بازیگر اصلی نقشه جهانی اختراعات نانو
توزیع جغرافیایی اختراعات نانو یک نکته را بهروشنی نشان میدهد: چین فاصله قابلتوجهی با سایر کشورها دارد.
چین در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ با ۴۶۴۳۴۲ اختراع ثبتشده، حدود ۴۳ درصد از کل اختراعات نانوی جهان را به خود اختصاص داده است؛ یعنی بهتنهایی بیش از دوپنجم اختراعات نانو در جهان متعلق به این کشور است. چین همچنین تقریباً تمامی حوزههای اصلی تحقیق و توسعه نانو را پوشش میدهد. پس از چین، ایالات متحده آمریکا با ۱۳۱۶۷۵ اختراع ثبتشده و سهم ۱۲ درصدی در جایگاه دوم قرار دارد. ژاپن با ۷۳۰۴۶ اختراع و سهم ۷ درصدی و کره جنوبی با ۶۷۸۰۰ اختراع و سهم ۶ درصدی در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند. در مجموع، این چهار کشور بخش بزرگی از ظرفیت ثبت اختراع در حوزه نانو را در جهان در اختیار دارند. این تمرکز جغرافیایی نشان میدهد که توسعه نانوفناوری در جهان توزیعی یکنواخت ندارد و بخش قابلتوجهی از ظرفیت نوآوری در تعداد محدودی از کشورها متمرکز است.
اما داستان فقط «تعداد اختراعات» نیست
یکی از یافتههای مهم این بررسی، تفاوت در حوزههای تمرکز فناورانه کشورها است. کشورها الزاماً مسیر مشابهی را در توسعه نانوفناوری طی نکردهاند. برخی کشورها در طیف گستردهای از حوزهها قابلیت ایجاد کردهاند، در حالی که برخی دیگر با تمرکز بر چند حوزه مشخص، به تخصص و انباشت فناورانه رسیدهاند.
چین نمونه بارز الگوی نخست است و تقریباً در تمامی حوزههای اصلی نانوفناوری فعالیت دارد. در مقابل، آمریکا در حوزههایی مانند فناوری اطلاعات و الکترونیک، مواد پیشرفته، تجهیزات پزشکی، انرژی و محیطزیست فعالیت برجستهای دارد. ژاپن بیشتر بر مواد و تجهیزات الکترونیکی، انرژی و فناوریهای محیطزیستی تمرکز کرده است. کره جنوبی نیز در حوزههایی مانند نمایشگرهای نیمهرسانا و فناوریهای ذخیرهسازی فعالیت قابلتوجهی دارد.
بنابراین، برای ارزیابی توان نوآوری یک کشور، صرفاً پرسیدن اینکه «چند اختراع ثبت کرده است؟» کافی نیست؛ بلکه باید دید این اختراعات در چه حوزههایی ایجاد شدهاند و چه تصویری از مسیر توسعه فناورانه کشور ارائه میکنند.
هر کشور، یک مزیت فناورانه متفاوت
این الگوی تخصصگرایی در کشورهای دیگر نیز دیده میشود. در میان کشورهایی که بیش از ۱۰ هزار اختراع نانو دارند و پس از چهار کشور پیشرو قرار گرفتهاند، کانادا با ۲۲۷۱۷ اختراع در نانومواد مرتبط با انرژی برجسته است. هند با ۲۱۵۵۳ اختراع، بهویژه در نانوفناوری دارویی و سامانههای دارورسانی فعال است. استرالیا با ۱۶۹۵۵ اختراع بر فناوریهای معدنی و پایش محیطزیست تمرکز بیشتری دارد و آلمان با ۱۱۷۵۳ اختراع در زیستپزشکی و مواد نانوکامپوزیتی فعالیت برجستهای نشان میدهد. در کشورهای دارای یک هزار تا ۱۰ هزار اختراع نیز همین الگو مشاهده میشود. برزیل با ۶۹۶۰ اختراع، بیش از ۷۰ درصد اختراعات نانوی خود را در نانوزیستفناوری دارد. اسپانیا در نانوحسگرها، روسیه در نانومواد با کاربرد نظامی، مکزیک در کاربردهای نانو در صنعت ساخت (مانند خودروسازی و الکترونیک)، فرانسه در میکروالکترونیک، بریتانیا در سنتز نانومواد و نانوفوتونیک، اندونزی در نانومواد طبیعی (برای مثال مشتقات روغن پالم) و اوکراین نیز در مواد نانوکاتالیستی تخصص بیشتری نشان میدهند.
پیامی برای سیاستگذاران
این تفاوتها یک پیام مهم دارد: رقابت نانوفناوری صرفاً مسابقهای برای افزایش تعداد اختراعات ثبتشده نیست. کشورها میتوانند با تمرکز بر حوزههای مشخص و ایجاد قابلیتهای فناورانه متمایز، مزیت رقابتی ایجاد کنند. از این منظر، افزایش تعداد اختراعات زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که با تخصصگرایی فناورانه و ایجاد قابلیتهای متمایز همراه باشد. در نتیجه، برای ارزیابی جایگاه یک کشور در نانوفناوری، علاوه بر تعداد اختراعات ثبتشده باید پرسید: در چه حوزههایی اختراع ایجاد میشود و این اختراعات چه قابلیتهای فناورانهای را نشان میدهند؟