به گزارش سیتنا، گزارش «تحلیل آینده‌نگر تأثیرات هوش مصنوعی بر نهاد خانواده» با رویکردی آینده‌نگر و میان‌رشته‌ای، پیامدهای چندبعدی هوش مصنوعی بر ابعاد گوناگون خانواده ایرانی را از فرایند ازدواج، طلاق و فرزندآوری تا سبک‌های تربیتی، نقش‌های جنسیتی، حریم خصوصی و خط‌مشی‌گذاری‌های جمعیتی و فرهنگی بررسی کرده است.
این گزارش با تأکید بر اینکه عصر هوش مصنوعی نقطه عطفی در تحول نهادهای اجتماعی به شمار می‌رود، تصریح می‌کند: نهاد خانواده به‌مثابه یکی از پایدارترین و اثرپذیرترین ساختارهای اجتماعی، در مرکز این تحولات فناورانه و فرهنگی قرار گرفته است.
بر اساس یافته‌های این پژوهش، خانواده از اصلی‌ترین محیط‌های اثرپذیر از هوش مصنوعی است، اما اغلب خط‌مشی‌های توسعه این فناوری در سطح ملی و بین‌المللی، نهاد خانواده را در اولویت‌های اثرگذاری قرار نداده‌اند. تمرکز عمده این خط‌مشی‌ها بر ارتقای بهره‌وری، تحول صنعتی و رشد اقتصادی بوده و نقش‌های فرهنگی، عاطفی و اجتماعی فناوری، به‌ویژه در خانواده، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
گزارش همچنین هشدار می‌دهد که پلتفرم‌های همسرگزینی مبتنی بر هوش مصنوعی با تقلیل رابطه به معادله‌ای آماری، حذف مؤلفه‌هایی مانند عاطفه، تربیت خانوادگی و معنای مشترک، می‌توانند پیوندها را بی‌ریشه کنند. همچنین ورود چت‌بات‌های مشاوره‌گر و سامانه‌های پیش‌بینی تعارض به فرایند طلاق، در غیاب چارچوب‌های فرهنگی و اخلاقی، طلاق را به «گزینه‌ای سریع و بی‌هزینه» تبدیل کرده و تاب‌آوری زوج‌ها را تضعیف می‌کند.
در حوزه فرزندآوری و تربیت نیز، ابزارهای هوش مصنوعی از مرحله تصمیم‌گیری برای بچه‌دار شدن تا سبک‌های تربیتی، در حال بازتعریف والدگری هستند. به هشدار گزارش، اگر این ابزارها جای تجربه زیسته و رابطه عاطفی را بگیرند، پیوند والد–کودک تضعیف شده و رشد کودک در کنار الگوریتم، به دلبستگی ناپایدار و درک عددی از خود می‌انجامد.
بخش دیگری از این گزارش به حریم خصوصی خانواده اختصاص دارد؛ ورود ابزارهایی مانند دستیارهای صوتی، ردیاب‌های کودک و تحلیل‌گرهای رفتاری، حریم خانه را به فضایی نظارت‌شونده تبدیل کرده و داده‌های خانوادگی بدون آگاهی جمع‌آوری و گاه فروخته می‌شوند؛ امری که اعتماد درون‌خانوادگی را فرسوده و امنیت روانی را تضعیف می‌کند.
در بخش راهکارها، این گزارش بر ضرورت اصلاح و تکمیل قوانین مربوط به پلتفرم‌های دیجیتال همسرگزینی و فرزندپروری شامل شفافیت الگوریتمی، ممنوعیت استفاده از داده‌های حساس بدون رضایت و نظارت بر انطباق فرهنگی–اخلاقی ابزارها تأکید کرده است. همچنین تصویب مقررات ویژه برای صیانت از حریم خصوصی خانوادگی در فضای دیجیتال، الزام شرکت‌های فناوری به افشای خط‌مشی‌های داده‌برداری و ممنوعیت بهره‌برداری تجاری از اطلاعات خانواده‌ها بدون رضایت آگاهانه، و الزام قانونی به گنجاندن «پیوست خانواده» در طرح‌های ملی توسعه هوش مصنوعی از جمله پیشنهادهای تقنینی این گزارش است.
در بخش نظارتی نیز، ایجاد نهاد یا کارگروه مستقل در وزارت کشور برای نظارت بر آثار هوش مصنوعی بر خانواده با مشارکت نهادهای فرهنگی، قضایی و فناورانه، توسعه ابزارهای تحلیل داده و رصد هوشمند برای شناسایی روندهای آسیب‌زا یا تبعیض‌آمیز، و پیش‌بینی سازوکار بازخورد خانوادگی نسبت به ابزارهای هوشمند پیشنهاد شده است.
گزارش در بخش راهکارهای سیاستی، اختصاص منابع مشخص از بودجه ملی هوش مصنوعی به توسعه ابزارهای خانواده‌محور، ارتقای سواد فناورانه خانواده‌ها در نظام آموزشی و رسانه‌ای، و حمایت از مشارکت نهادهای خانواده‌محور در تدوین استانداردها و طراحی فناوری‌ها را ضروری دانسته است.
در پایان، این گزارش با تأکید بر رویکرد بین‌رشته‌ای و توجه به اقتضائات فرهنگی جامعه ایرانی–اسلامی، تعهد حاکمیت به رویکرد پیشگیرانه و ایجابی در کنار رویکرد تنظیم‌گر و توجه به پیامدهای درازمدت و بین‌نسلی هوش مصنوعی بر نهاد خانواده را خواستار شده است.
انتهای پیام