به گزارش سیتنا، در دنیای امروز، زیرساخت‌های حیاتی کشورها بیش از هر زمان دیگری به شبکه‌های ارتباطی، مراکز داده، سامانه‌های کنترل صنعتی و نرم‌افزارهای مدیریت هوشمند وابسته شده‌اند. این تحول در کنار افزایش بهره‌وری و سرعت ارائه خدمات، سطح جدیدی از آسیب‌پذیری را نیز ایجاد کرده است؛ به‌گونه‌ای که اختلال در یک سامانه دیجیتال می‌تواند پیامدهایی فراتر از فضای مجازی داشته باشد و فعالیت بخش‌هایی از اقتصاد و زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار دهد.
در ایران نیز با توجه به گستردگی زیرساخت‌های دیجیتال در حوزه‌های بانکی، انرژی، مخابرات، آب و خدمات عمومی، تقویت امنیت سایبری باید به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌ریزی برای پایداری زیرساخت‌های کشور مورد توجه قرار گیرد.
حملات سایبری؛ تهدیدی برای تداوم خدمات عمومییکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حملات سایبری در سال‌های اخیر، تغییر تمرکز بخشی از مهاجمان از سرقت اطلاعات به ایجاد اختلال در خدمات و سامانه‌های عملیاتی است.
در چنین شرایطی، هدف قرار گرفتن یک شبکه بانکی می‌تواند دسترسی مشتریان به خدمات پرداخت را مختل کند؛ نفوذ به سامانه‌های کنترل صنعتی ممکن است فعالیت تجهیزات تولیدی را تحت تأثیر قرار دهد و اختلال در شبکه‌های ارتباطی نیز می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را در سایر بخش‌های اقتصادی و خدماتی ایجاد کند.
نمونه‌ای از این آسیب‌پذیری در ایران، اختلال در خدمات کارت‌محور سه بانک ملی، صادرات و تجارت در تیرماه ۱۴۰۵ بود که به دنبال حمله سایبری رخ داد و فعالیت بخشی از خدمات خودپردازها، پایانه‌های فروش و اپلیکیشن‌های مرتبط با این بانک‌ها را تحت تأثیر قرار داد.
خبرگزاری رویترز در گزارش خود درباره این حادثه نوشت که برای جلوگیری از دسترسی غیرمجاز بیشتر، فعالیت‌های مرتبط با خدمات کارتی این بانک‌ها به‌طور موقت متوقف شد تا تیم‌های امنیت سایبری برای بازگرداندن خدمات اقدام کنند. این اتفاق نشان داد که اختلال سایبری در یک زیرساخت مشترک می‌تواند دامنه تأثیرگذاری گسترده‌ای داشته باشد.
زیرساخت‌های صنعتی؛ نقطه حساس امنیت سایبرییکی از حوزه‌هایی که نیازمند توجه ویژه است، امنیت فناوری عملیاتی یا OT است؛ فناوری‌هایی که وظیفه کنترل و مدیریت تجهیزات فیزیکی در صنایع، نیروگاه‌ها، تأسیسات آب و فاضلاب، خطوط تولید و سایر زیرساخت‌های حیاتی را برعهده دارند.
برخلاف سامانه‌های معمول فناوری اطلاعات، اختلال در این تجهیزات می‌تواند مستقیماً بر عملکرد فیزیکی یک مجموعه اثر بگذارد.
برای مثال، نفوذ به کنترل‌کننده‌های منطقی برنامه‌پذیر (PLC) می‌تواند امکان دستکاری فرآیندهای صنعتی یا ایجاد اختلال در عملکرد تجهیزات را فراهم کند.
در همین زمینه، آژانس امنیت سایبری و زیرساخت آمریکا (CISA) در آوریل ۲۰۲۶ درباره سوءاستفاده از تجهیزات کنترل صنعتی متصل به اینترنت هشدار داد. این نهاد در به‌روزرسانی هشدار خود در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶، علاوه بر تجهیزات راکول، به هدف قرار گرفتن تجهیزات زیمنس و اشنایدر الکتریک نیز اشاره کرد.
این هشدارها، با وجود آنکه درباره زیرساخت‌های آمریکا صادر شده‌اند، از منظر فنی برای سایر کشورها نیز اهمیت دارند؛ زیرا تجهیزات مشابه در صنایع مختلف جهان مورد استفاده قرار می‌گیرند.
چرا ایران به برنامه جامع امنیت سایبری نیاز دارد؟در ایران، توسعه خدمات دولت الکترونیک، بانکداری دیجیتال، شبکه ملی اطلاعات، مراکز داده، زیرساخت‌های ابری و سامانه‌های هوشمند، سطح وابستگی خدمات عمومی و اقتصادی به فناوری اطلاعات را افزایش داده است.
این وابستگی به این معناست که امنیت سایبری دیگر صرفاً مسئولیت یک سازمان یا دستگاه اجرایی نیست و باید به‌صورت زنجیره‌ای و هماهنگ در تمام سطوح زیرساختی دنبال شود.
از جمله مهم‌ترین اولویت‌های ایران در این زمینه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. شناسایی و ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها
دستگاه‌های اجرایی و اپراتورهای زیرساختی باید تصویر دقیقی از تجهیزات، نرم‌افزارها، سامانه‌های متصل به شبکه و نقاط آسیب‌پذیر خود داشته باشند. بدون شناسایی دارایی‌های دیجیتال، امکان مدیریت مؤثر تهدیدات وجود ندارد.
۲. جداسازی شبکه‌های عملیاتی از شبکه‌های عمومی
یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خطر نفوذ، محدود کردن ارتباط مستقیم سامانه‌های کنترل صنعتی با اینترنت و تفکیک شبکه‌های حساس از شبکه‌های اداری و عمومی است.
راهنماهای امنیتی CISA نیز بر بخش‌بندی شبکه‌ها، کنترل دسترسی‌های راه دور و ایجاد لایه‌های حفاظتی برای سامانه‌های کنترل صنعتی تأکید دارند.
۳. ایجاد مراکز پایش و واکنش سریع
شناسایی حملات در مراحل اولیه می‌تواند از گسترش خسارت جلوگیری کند. بنابراین، توسعه مراکز عملیات امنیت (SOC)، استفاده از سامانه‌های هوشمند تشخیص نفوذ و تقویت هماهنگی میان مراکز پاسخ‌گویی به رخدادهای سایبری اهمیت زیادی دارد.
۴. پشتیبان‌گیری و امکان بازیابی سریع خدمات
امنیت سایبری صرفاً به جلوگیری از نفوذ محدود نمی‌شود. زیرساخت‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که حتی در صورت موفقیت یک حمله، امکان ادامه خدمات ضروری و بازیابی سریع سامانه‌ها وجود داشته باشد.
۵. توجه به امنیت زنجیره تأمین فناوری
بخشی از تجهیزات، نرم‌افزارها و خدمات مورد استفاده در زیرساخت‌های حیاتی از طریق تأمین‌کنندگان و پیمانکاران مختلف ارائه می‌شوند. بنابراین، ارزیابی امنیت محصولات، به‌روزرسانی مستمر تجهیزات و نظارت بر دسترسی شرکت‌های پیمانکار باید در برنامه امنیتی سازمان‌ها قرار گیرد.
۶. آموزش نیروی انسانی و تمرین سناریوهای بحران
خطای انسانی، استفاده از گذرواژه‌های ضعیف و دسترسی‌های غیرضروری همچنان از عوامل مهم ایجاد رخنه‌های امنیتی هستند. آموزش کارکنان و برگزاری مانورهای مشترک میان دستگاه‌های مسئول می‌تواند آمادگی سازمان‌ها را در مواجهه با حملات افزایش دهد.
هوش مصنوعی؛ فرصت دفاع و ابزار جدید مهاجمانتحولات هوش مصنوعی نیز ابعاد تازه‌ای به امنیت سایبری بخشیده است. این فناوری می‌تواند برای شناسایی رفتارهای غیرعادی در شبکه، تحلیل حجم گسترده‌ای از داده‌های امنیتی و تشخیص سریع‌تر تهدیدات مورد استفاده قرار گیرد.
در مقابل، مهاجمان نیز می‌توانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای خودکارسازی بخشی از عملیات شناسایی، تولید بدافزار و توسعه روش‌های فریب کاربران استفاده کنند.
به همین دلیل، توسعه توان دفاع سایبری مبتنی بر هوش مصنوعی، در کنار نظارت انسانی و رعایت اصول امنیتی، می‌تواند به یکی از محورهای مهم ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های کشور تبدیل شود.
امنیت سایبری باید به اولویت راهبردی تبدیل شودواقعیت این است که افزایش بودجه امنیت سایبری، به‌تنهایی تضمین‌کننده حفاظت از زیرساخت‌ها نیست. آنچه اهمیت دارد، ایجاد یک نظام منسجم برای مدیریت ریسک، شناسایی تهدیدات، پیشگیری از نفوذ، واکنش سریع و بازیابی خدمات است.
در این چارچوب، تدوین الزامات الزام‌آور امنیتی برای اپراتورهای ارتباطی، بانک‌ها، شرکت‌های انرژی، مراکز داده و سایر ارائه‌دهندگان خدمات حیاتی، همراه با ارزیابی‌های دوره‌ای و آزمون‌های امنیتی مستقل، می‌تواند نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری‌ها داشته باشد.
همچنین لازم است مسئولیت هر دستگاه در زمان وقوع حمله، نحوه تبادل اطلاعات میان نهادهای مسئول و سازوکار اطلاع‌رسانی به مردم از پیش مشخص باشد.
در نهایت، امنیت سایبری زیرساخت‌های حیاتی را نباید صرفاً هزینه‌ای برای مقابله با حملات احتمالی تلقی کرد؛ بلکه این موضوع سرمایه‌گذاری برای حفظ استمرار خدمات عمومی، صیانت از دارایی‌های ملی و کاهش خسارات اقتصادی و اجتماعی است. در شرایطی که بخش بزرگی از فعالیت‌های اقتصادی و خدماتی کشور به زیرساخت‌های دیجیتال وابسته شده، هزینه پیشگیری و آمادگی می‌تواند به‌مراتب کمتر از هزینه بازسازی و جبران خسارات پس از یک حمله گسترده باشد.
انتهای پیام