پژوهشگران با دستکاری رفتار الکتریکی مواد در مقیاس اتمی، راهکارهای تازهای برای توسعه نسل آینده حافظههای الکترونیکی ارائه کردهاند. این مطالعات با تمرکز بر لایههای فوقنازک اکسید هافنیوم و نواحی فروالکتریکی در مقیاس زیر نانومتر نشان میدهد که میتوان با اعمال ولتاژ، قطبش الکتریکی مواد را کنترل و از این ویژگی برای ذخیرهسازی اطلاعات استفاده کرد؛ رویکردی که میتواند بدون نیاز به افزودن اجزای جدید به تراشههای سیلیکونی، ظرفیت و کارایی حافظهها را افزایش دهد.
گسترش کاربرد هوش مصنوعی، پردازش دادههای حجیم و توسعه سامانههای محاسباتی پیشرفته، نیاز به حافظههایی با ظرفیت بیشتر، سرعت بالاتر و مصرف انرژی کمتر را به یکی از مهمترین چالشهای صنعت الکترونیک تبدیل کرده است. در پاسخ به این نیاز، پژوهشگران بهجای تکیه صرف بر کوچکسازی اجزای الکترونیکی یا افزایش ابعاد سختافزار، به دنبال راههایی برای بهرهبرداری از ویژگیهای ذاتی مواد در مقیاس اتمی هستند. در این رویکرد، تغییر آرایش اتمها و کنترل رفتار الکتریکی مواد میتواند قابلیتهای تازهای برای ذخیره و پردازش اطلاعات ایجاد کند.
در همین راستا، روهان میشرا، دانشیار مهندسی مکانیک و علم مواد در دانشکده مهندسی مککلوی دانشگاه واشینگتن در سنتلوئیس (Washington University in St. Louis)، به همراه گروه پژوهشی خود، مجموعهای از مطالعات را با هدف شناخت و کنترل رفتار الکتریکی مواد در ابعاد بسیار کوچک انجام داده است. این تحقیقات با حمایت بنیاد ملی علوم آمریکا و با همکاری پژوهشگرانی از دانشگاه نبراسکا ـ لینکلن (University of Nebraska-Lincoln)، مؤسسه فناوری جورجیا (Georgia Institute of Technology) و چند مرکز علمی دیگر پیش رفته است. در این مطالعات، مدلسازی محاسباتی، میکروسکوپی پیشرفته و آزمایشهای تجربی در کنار یکدیگر به کار گرفته شدهاند تا رفتار مواد از سطح اتمی تا مقیاس قابل استفاده در قطعات الکترونیکی بررسی شود.
اکسید هافنیوم؛ مادهای آشنا با ظرفیتی تازه برای ذخیره اطلاعات
یکی از محورهای اصلی تحقیقات این گروه، بررسی اکسید هافنیوم (HfO₂) است؛ مادهای که هماکنون در ساخت ترانزیستورهای مبتنی بر سیلیکون، بهعنوان لایه عایق نازک مورد استفاده قرار میگیرد. اهمیت این ماده در آن است که اگر بتوان رفتار فروالکتریکی را در آن ایجاد و کنترل کرد، امکان استفاده از آن برای ذخیرهسازی اطلاعات فراهم میشود.
مواد فروالکتریک موادی هستند که دارای قطبش الکتریکی پایدارند و میتوان جهت این قطبش را با اعمال میدان الکتریکی تغییر داد. ویژگی مهم این مواد آن است که پس از برداشتهشدن میدان الکتریکی نیز میتوانند وضعیت قطبش خود را حفظ کنند. این قابلیت به معنای برخورداری از نوعی حافظه فیزیکی است؛ بهطوریکه جهت قطبش میتواند برای نمایش و نگهداری وضعیتهای مختلف اطلاعاتی مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، یک محدودیت اساسی در استفاده از بسیاری از مواد فروالکتریک وجود دارد: هنگامی که ضخامت آنها به کمتر از حدود ۱۰ نانومتر میرسد، معمولاً ویژگی فروالکتریکی خود را از دست میدهند. این مسئله در طراحی حافظههای بسیار کوچک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کوچکسازی قطعات الکترونیکی مستلزم استفاده از لایههایی با ضخامت بسیار کم است.
نکته شگفتانگیز درباره اکسید هافنیوم آن است که این ماده، برخلاف بسیاری از مواد دیگر، در شرایط خاص و هنگامی که به شکل لایههای فوقنازک ساخته میشود، میتواند رفتار فروالکتریکی از خود نشان دهد؛ درحالیکه در حالت معمول چنین خاصیتی ندارد. این رفتار غیرمنتظره توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده و پرسشهای تازهای درباره منشأ و سازوکار آن ایجاد کرده است.
تغییر رفتار الکتریکی با کنترل آرایش اتمها
میشرا و همکارانش برای درک بهتر این پدیده، ساختارهای تکبلوری و منظم از اکسید هافنیوم آلاییدهشده با لانتانیم را تولید کردند. این لایههای نازک روی بستری از زیرکونیای پایدارشده با ایتریا رشد داده شدند. استفاده از ساختار تکبلوری اهمیت زیادی داشت؛ زیرا وجود مرز دانهها و سایر نقصهای ساختاری میتوانست بر ویژگیهای الکتریکی ماده تأثیر بگذارد و تشخیص منشأ واقعی رفتار مشاهدهشده را دشوار کند.
گوودونگ رن، که دوره دکتری خود را زیر نظر میشرا به پایان رسانده و اکنون پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه واشینگتن در سیاتل است، با استفاده از روشهای پیشرفته میکروسکوپی توانست ساختار تکبلوری لایههای نازک هافنیوم را تأیید کند. این تجهیزات امکان مشاهده ستونهای اتمی منفرد را فراهم میکنند و به پژوهشگران اجازه میدهند آرایش اتمها را با دقت بسیار بالا بررسی کنند.
در ادامه، پژوهشگران با استفاده از میکروسکوپی الکترونی و مدلسازی محاسباتی، فاز و رفتار الکتریکی این ساختارها را مورد مطالعه قرار دادند. نتایج نشان داد که لایههای نازک اکسید هافنیوم آلاییدهشده با لانتانیم، در اثر تنش ساختاری ایجادشده، در فازی موسوم به آنتیفروالکتریک پایدار میشوند.
در مواد آنتیفروالکتریک، دوقطبیهای الکتریکی مجاور در جهتهای مخالف یکدیگر قرار میگیرند و اثر کلی قطبش آنها یکدیگر را خنثی میکند. بااینحال، پژوهشگران دریافتند که اعمال ولتاژ الکتریکی نسبتاً زیاد میتواند این دوقطبیهای مخالف را همجهت کند و ماده را به حالتی فروالکتریک تبدیل کند. در این وضعیت، قطبش الکتریکی قابلکنترل و قابلاستفاده برای ذخیره اطلاعات خواهد بود.
این یافته که نتایج آن در نشریه علمی ساینس (Science) منتشر شده است، دیدگاه تازهای برای طراحی مواد حافظه ارائه میکند. بهجای تلاش برای وادارکردن اکسید هافنیوم به قرارگرفتن در یک فاز فروالکتریک متداول، میتوان ساختار آنتیفروالکتریک مطلوب آن را در لایههای نازک تثبیت کرد و سپس هنگام عملکرد قطعه، با اعمال ولتاژ، رفتار الکتریکی آن را تغییر داد.
میشرا در توضیح این رویکرد تأکید میکند که بهجای مقابله با رفتار طبیعی ماده، میتوان از فازی که در شرایط ساخت پایدارتر است بهره گرفت و با کنترل الکتریکی، آن را به وضعیت موردنیاز تبدیل کرد. افزون بر قابلیت ذخیرهسازی اطلاعات، مواد آنتیفروالکتریک ظرفیت بالایی برای ذخیره انرژی دارند و میتوانند در ساخت خازنهای با چگالی انرژی بالا نیز مورد استفاده قرار گیرند.
پیوند مدلسازی کوانتومی با مشاهده مستقیم اتمها
یکی از ویژگیهای برجسته این مجموعه تحقیقات، ترکیب محاسبات نظری با مشاهده تجربی ساختار مواد است. گروه میشرا ابتدا با استفاده از مکانیک کوانتومی، رفتار و پایداری مواد را از سطح اتمی مدلسازی میکند و سپس با همکاری گروههای آزمایشگاهی، نمونههای واقعی را بر اساس پیشبینیهای نظری میسازد.
در مرحله بعد، ساختار نمونهها با استفاده از روشهای پیشرفته میکروسکوپی بررسی میشود تا مشخص شود آرایش واقعی اتمها تا چه اندازه با مدلهای محاسباتی مطابقت دارد. این ترکیب به پژوهشگران کمک میکند اثر نقصهای ساختاری را کاهش دهند و لایههایی با کیفیت بالاتر تولید کنند.
میشرا معتقد است مواد واقعی همواره درجاتی از نقص ساختاری دارند و یکی از اهداف اصلی گروه پژوهشی او، شناخت و به حداقل رساندن این نقصها برای تولید لایههای باکیفیت است. از سوی دیگر، تصویربرداری میکروسکوپی بهتنهایی تمام اطلاعات مربوط به یک ساختار سهبعدی را آشکار نمیکند؛ زیرا تصویر حاصل، در واقع نمایی دوبعدی از ساختاری سهبعدی است. به همین دلیل، ترکیب دادههای میکروسکوپی با محاسبات مکانیک کوانتومی امکان بازسازی و درک دقیقتر ساختار واقعی مواد را فراهم میکند.
حافظهسازی در ابعاد کوچکتر از یک نانومتر مربع
در مطالعهای مستقل که با همکاری پژوهشگرانی از مؤسسه فناوری جورجیا و مؤسسه ملی علم و فناوری اولسان کره جنوبی (UNIST) انجام شده و نتایج آن در نشریه «مواد پیشرفته» (Advanced Materials) انتشار یافته است، پژوهشگران به بررسی نواحی بسیار کوچک فروالکتریکی در اکسید زیرکونیوم (ZrO₂) پرداختهاند. این ماده از نظر ساختاری به اکسید هافنیوم شباهت دارد و میتواند رفتارهای الکتریکی مشابهی از خود نشان دهد.
در این مطالعه، نواحی فروالکتریکی با مساحت کمتر از یک نانومتر مربع مشاهده شدند. هر یک از این نواحی دارای جهت مشخصی از قطبش الکتریکی است و مرز میان آنها با ساختاری موسوم به دیواره ۱۸۰ درجهای شکل میگیرد. حضور اتمهای اضافی اکسیژن در این مرزها به متعادلسازی بارهای الکتریکی کمک میکند.
محاسبات پژوهشگران نشان میدهد که این دیوارههای بسیار نازک میتوانند قابلیت هدایت الکتریکی داشته باشند و در پاسخ به اعمال ولتاژ جابهجا شوند. چنین ویژگیای این احتمال را مطرح میکند که در آینده بتوان از مرزهای اتمی میان نواحی فروالکتریکی بهعنوان اجزای فعال در سامانههای الکترونیکی و حافظههای نسل جدید استفاده کرد.
این یافته اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد حتی ساختارهایی در ابعاد کوچکتر از یک نانومتر مربع نیز میتوانند رفتارهای الکتریکی قابلکنترل و کاربردی داشته باشند. در صورت توسعه این رویکرد، امکان استفاده از ویژگیهای موضعی مواد برای ذخیره اطلاعات در ابعادی بسیار کوچکتر از ساختارهای متداول فراهم خواهد شد.
چرخاندن لایههای اتمی؛ راهکاری دیگر برای کنترل قطبش
پژوهشگران در مسیر دیگری نیز به بررسی امکان کنترل رفتار فروالکتریکی مواد پرداختهاند. در این روش، دو لایه فوقنازک اکسید هافنیوم روی یکدیگر قرار میگیرند و لایه بالایی با زاویهای اندک نسبت به لایه زیرین چرخانده میشود.
جیان هوانگ، دانشجوی دکتری گروه میشرا، با استفاده از مدلسازی محاسباتی اثر این چرخش را بررسی کرده است. نتایج محاسبات نشان میدهد که چرخاندن نسبی دو لایه اتمی میتواند آرایش جدیدی از اتمها ایجاد کند که به شکل یک الگوی تکرارشونده بزرگتر، موسوم به ابرشبکه موآره (Moiré Superlattice)، ظاهر میشود.
بر اساس پیشبینیها، این آرایش میتواند قطبش الکتریکی خالصی عمود بر سطح لایهها ایجاد کند. نکته مهم آن است که با اعمال میدان الکتریکی میتوان جهت این قطبش را تغییر داد. در واقع، میدان الکتریکی قادر است یکی از لایهها را نسبت به دیگری جابهجا کند و از این طریق جهت قطبش کلی ساختار را معکوس سازد.
نتایج این مطالعه در نشریه «نانو لترز» (Nano Letters) منتشر شده است و مسیر دیگری را برای ایجاد قطبش الکتریکی قابلتغییر و استفاده از آن در فناوریهای ذخیرهسازی اطلاعات معرفی میکند.
گامی بهسوی تراشههایی با قابلیتهای بیشتر
مجموعه این تحقیقات نشان میدهد که کنترل رفتار الکترونیکی مواد در مقیاس اتمی میتواند به یکی از مسیرهای مهم توسعه حافظههای آینده تبدیل شود. تثبیت فازهای آنتیفروالکتریک در لایههای فوقنازک، ایجاد نواحی فروالکتریکی با ابعاد زیر نانومتر و استفاده از چرخش نسبی لایههای اتمی، سه رویکرد متفاوت هستند که همگی بر یک اصل مشترک تکیه دارند: تغییر ویژگیهای الکتریکی مواد از طریق مهندسی دقیق ساختار اتمی آنها.
اهمیت دیگر این دستاوردها آن است که برخی از مواد مورد بررسی، از جمله اکسید هافنیوم، هماکنون نیز در ساخت تراشههای سیلیکونی به کار میروند. بنابراین، در صورت موفقیت در توسعه و تجاریسازی این فناوریها، ممکن است تولیدکنندگان بتوانند با استفاده از همان مواد و زیرساختهای ساخت موجود، قابلیتهای تازهای به تراشهها اضافه کنند و بدون نیاز به افزودن اجزای کاملاً جدید، به سمت افزایش ظرفیت ذخیرهسازی و بهبود عملکرد حافظهها حرکت کنند.
اگرچه این یافتهها هنوز در مرحله پژوهش و توسعه قرار دارند و تبدیل آنها به فناوریهای تجاری به بررسیهای بیشتر درباره پایداری، سرعت عملکرد، مصرف انرژی و قابلیت ساخت انبوه نیاز دارد، اما نتایج بهدستآمده چشمانداز تازهای را برای مهندسی مواد و صنعت نیمهرسانا ترسیم میکند؛ چشماندازی که در آن، آینده ذخیرهسازی اطلاعات نه فقط به کوچکترشدن قطعات، بلکه به توانایی مهندسان در کنترل رفتار اتمها وابسته خواهد بود.