التهاب مزمن یکی از عوامل مؤثر در افزایش خطر ابتلا به برخی سرطانها، از جمله سرطان کولورکتال مرتبط با کولیت (CAC) است. در شرایط التهاب طولانیمدت روده، بافت آسیبدیده مقادیر بیشتری از گونههای فعال اکسیژن (ROS) و پیامرسانهای التهابی تولید میکند. این ترکیبات سلولهای ایمنی را به محل التهاب فرا میخوانند، اما حضور و فعالیت بیش از حد این سلولها میتواند آسیب بافتی را تشدید کند. در نتیجه، چرخهای خودتقویتشونده شکل میگیرد که در آن التهاب، آسیب بیشتر بافت و جذب مجدد سلولهای ایمنی را به دنبال دارد. تداوم چنین شرایطی میتواند محیط مناسبی برای پیشرفت تغییرات سرطانی در روده ایجاد کند.
در همین راستا، پژوهشگران سامانه نانویی جدیدی با نام PB@ECM طراحی کردهاند که دو بخش مکمل دارد و با هدف مداخله همزمان در دو مسیر اصلی این چرخه التهابی عمل میکند. نتایج این پژوهش که در مجله علمی ACS Nano و در مقالهای با عنوان «تغییر محیط ایمنی و مداخله در گذار کولیت به سرطان با استفاده از نانوآنزیمهای زیستتقلیدی» منتشر شده است، نشان میدهد ترکیب یک ماده نانویی آنتیاکسیدانی با غشای مهندسیشده سلولهای ایمنی میتواند رشد تومور را در مدلهای موشی کاهش دهد.
هسته این سامانه از نانوذرات آبی پروس (Prussian Blue) ساخته شده است؛ مادهای که به دلیل برخورداری از فعالیت شبهآنزیمی، میتواند در واکنشهایی مشابه عملکرد برخی آنزیمهای آنتیاکسیدانی شرکت کند. این نانوذرات دو فعالیت شبهآنزیمی مهم دارند: فعالیت مشابه سوپراکسید دیسموتاز و فعالیت مشابه کاتالاز. این ویژگیها به آنها امکان میدهد گونههای فعال اکسیژن را خنثی کنند و از تجمع بیش از حد این ترکیبات در محیط ملتهب بکاهند. کاهش استرس اکسیداتیو میتواند یکی از محرکهای آسیب بافتی و تداوم التهاب را محدود کند.
بخش دوم سامانه، پوششی متشکل از غشای ماکروفاژهای مهندسیشده ژنتیکی است. این غشا بهگونهای طراحی شده که گیرندهای به نام CXCR2 را روی سطح خود نمایش دهد. گیرنده CXCR2 توانایی اتصال به کموکاینی به نام CXCL2 را دارد؛ مولکولی پیامرسان که در جذب سلولهای ایمنی، بهویژه نوتروفیلها و ماکروفاژها، به محل التهاب نقش دارد. بنابراین، غشای سلولی در این ساختار صرفاً نقش پوشش محافظ نانوذره را ایفا نمیکند، بلکه مانند یک طعمه مولکولی عمل میکند و CXCL2 را پیش از آنکه بتواند سلولهای ایمنی بیشتری را به بافت ملتهب جذب کند، به دام میاندازد.
این طراحی دوگانه، PB@ECM را به سامانهای تبدیل کرده است که همزمان دو مسیر متفاوت اما مرتبط با التهاب را هدف میگیرد: هسته نانویی با کاهش گونههای فعال اکسیژن، فشار اکسیداتیو را کم میکند و غشای مهندسیشده با جذب CXCL2، بخشی از پیامرسانی مسئول جذب سلولهای ایمنی را مختل میسازد. پژوهشگران این رویکرد را نوعی نانوآنزیم زیستتقلیدی مجهز به طعمه مولکولی توصیف کردهاند.
برای ارزیابی مبنای انتخاب CXCL2 بهعنوان هدف درمانی، پژوهشگران نمونههای بافتی روده انسان و دادههای عمومی بیان ژن را بررسی کردند. نتایج بررسی نمونههای بافتی نشان داد میزان CXCL2 در بافتهای مبتلا به سرطان مرتبط با کولیت افزایش یافته است. همچنین تحلیل مجموعهدادههای بزرگتر، ارتباط مثبت میان بیان این مولکول و میزان حضور نوتروفیلها و ماکروفاژها در بافتهای مرتبط با بیماری التهابی روده را نشان داد. در دادههای مربوط به آدنوکارسینوم روده بزرگ نیز ارتباطی میان بیان CXCL2 و حضور نوتروفیلها مشاهده شد. البته تعداد نمونههای بافتی بررسیشده در بخشی از این تحلیلها محدود بود؛ بنابراین، این یافتهها بهتنهایی ثابت نمیکنند که CXCL2 عامل مستقل و اصلی ایجاد بیماری در انسان است، اما از ظرفیت آن بهعنوان یک هدف بالقوه برای مداخله درمانی پشتیبانی میکنند.
در آزمایشهای انجامشده در محیط آزمایشگاهی، نانوذره PB@ECM توانست CXCL2 را جذب کند و مهاجرت نوتروفیلها و ماکروفاژها را که در پاسخ به این پیامرسان تحریک میشدند، کاهش دهد. همچنین استفاده از یک مهارکننده گیرنده CXCR2، اثر این سامانه را تضعیف کرد. این نتیجه نشان میدهد که عملکرد غشای مهندسیشده و کاهش مهاجرت سلولهای ایمنی، دستکم تا حدی به برهمکنش میان CXCR2 و CXCL2 وابسته است.
پژوهشگران در ادامه، عملکرد این سامانه را در مدلهای موشی سرطان روده مرتبط با کولیت بررسی کردند. این مدلها با استفاده از ترکیبات شیمیایی برای ایجاد التهاب روده و پیشبرد روند بیماری ایجاد شده بودند و اثر نانوذره در مراحل ابتدایی، میانی و پیشرفته بیماری مورد ارزیابی قرار گرفت. یکی از مهمترین نتایج در مدل مرحله پیشرفته به دست آمد: میزان بروز تومور در حیوانات دریافتکننده PB@ECM به ۲۰ درصد رسید، درحالیکه این میزان در گروه کنترل مدل بیماری و گروههایی که تنها غشای سلولی یا تنها نانوآنزیم را دریافت کرده بودند، ۱۰۰ درصد گزارش شد.
در حیوانات دریافتکننده سامانه ترکیبی، علاوه بر کاهش بروز تومور، نشانههای التهابی و میزان نفوذ سلولهای ایمنی به بافت نیز کمتر بود. همچنین طول عمر این حیوانات بهطور معناداری افزایش یافت. مقایسه نتایج گروههای مختلف نشان داد ترکیب هسته نانوآنزیمی و غشای مهندسیشده عملکرد بهتری نسبت به استفاده جداگانه از هر یک از این اجزا داشته است. البته باید توجه داشت که تعداد حیوانات در گروههای بررسیشده محدود بود؛ برای نمونه، تحلیل تومور در گروههای درمانی با پنج حیوان در هر گروه و در گروه کنترل با چهار حیوان انجام شد. تحلیل بقا نیز شامل شش موش بود. ازاینرو، برای ارزیابی دقیقتر اثربخشی و تکرارپذیری نتایج، مطالعات گستردهتری ضرورت دارد.
این پژوهش نمونهای از حرکت بهسوی طراحی سامانههای نانویی چندعملکردی است که بهجای هدفگیری یک عامل منفرد، چند بخش از یک فرایند بیماریزا را بهصورت همزمان تحت تأثیر قرار میدهند. در این رویکرد، ترکیب فعالیت شبهآنزیمی یک ماده معدنی با قابلیت شناسایی مولکولی غشای سلولهای ایمنی، امکان مداخله در محیط التهابی بافت را فراهم کرده است. چنین راهبردی میتواند در آینده برای توسعه روشهای درمانی مکمل در بیماریهایی که التهاب مزمن در پیشرفت آنها نقش دارد، مورد توجه قرار گیرد.
با وجود نتایج امیدوارکننده، این فناوری هنوز در مرحله پیشبالینی قرار دارد و اثربخشی آن در انسان اثبات نشده است. پایداری غشای سلولی در طول نگهداری و پس از ورود به بدن، یکنواختی تولید در مقیاس بالا، احتمال تحریک پاسخهای ایمنی ناخواسته در استفاده طولانیمدت و سهم دقیق هر یک از دو سازوکار درمانی، از جمله موضوعاتی هستند که باید در مطالعات آینده بررسی شوند. در مجموع، یافتههای این پژوهش نشان میدهد که ترکیب مهار استرس اکسیداتیو و بهدامانداختن پیامرسانهای التهابی میتواند راهبردی نوآورانه برای تغییر محیط ایمنی بافت و کاهش احتمال گذار التهاب مزمن روده به سرطان باشد.