بخش مهمی از مدارهای الکترونیکی امروزی بر پایه ترکیب دو نوع ترانزیستور ساخته می‌شوند: ترانزیستورهای نوع n که انتقال جریان در آن‌ها به‌واسطه الکترون‌ها انجام می‌شود و ترانزیستورهای نوع p که حامل‌های بار مثبت موسوم به حفره‌ها در انتقال جریان نقش دارند. ترکیب این دو نوع ترانزیستور، اساس ساخت مدارهای مکمل و بسیاری از سامانه‌های پردازشی است. بااین‌حال، در حوزه نیمه‌رساناهای دوبعدی، توسعه مواد نوع n با سرعت بیشتری پیش رفته و دستیابی به مواد نوع p با عملکرد مناسب و قابلیت تولید در سطح گسترده همچنان یکی از چالش‌های مهم به شمار می‌رود.

اکنون یک گروه بین‌المللی از پژوهشگران به سرپرستی محققان دانشکده تحصیلات تکمیلی مهندسی دانشگاه توکیو، با همکاری همکارانی از ژاپن و تایوان، راهکاری برای تبدیل نیترید بور به یک نیمه‌رسانای نوع p ارائه کرده‌اند. این گروه با وارد کردن اتم‌های کربن به ساختار اتمی نیترید بور، ماده‌ای به نام نیترید بور کربن (BCN) تولید کرده‌اند که می‌تواند جریان الکتریکی را به شیوه موردنیاز در نیمه‌رساناهای نوع p هدایت کند. نتایج این تحقیق در مجله علمی Nature و در مقاله‌ای با عنوان «رشد اپیتاکسیال نیترید بور کربن نوع p با تحرک‌پذیری بالا در مقیاس ویفر» منتشر شده است.

نیترید بور به‌طور طبیعی از شبکه‌ای منظم و شش‌ضلعی متشکل از اتم‌های بور و نیتروژن تشکیل شده است. این ماده به دلیل ساختار الکترونی خود، عایق الکتریکی محسوب می‌شود و به‌طور معمول جریان الکتریکی را به‌خوبی عبور نمی‌دهد. پژوهشگران در این مطالعه با تغییر ترکیب اتمی این شبکه و جایگزین کردن بخشی از اتم‌های نیتروژن با اتم‌های کربن، ویژگی‌های الکترونیکی آن را تغییر داده‌اند. در واقع، کربن با ورود به ساختار نیترید بور، امکان ایجاد رفتار نیمه‌رسانایی نوع p را فراهم کرده است.

این راهبرد از نظر مفهومی به فرایند آلایش در نیمه‌رساناهای سیلیکونی شباهت دارد. در فناوری متداول سیلیکون، با افزودن کنترل‌شده اتم‌هایی از عناصر دیگر به شبکه بلوری، ویژگی‌های الکتریکی ماده تغییر می‌کند و امکان تولید نیمه‌رساناهای نوع n یا p فراهم می‌شود. پژوهشگران در این تحقیق، همین ایده کلی را در مقیاس اتمی و در یک ماده دوبعدی به کار گرفته‌اند تا خواص الکتریکی نیترید بور را از طریق کنترل ترکیب شیمیایی آن تنظیم کنند.

بررسی‌های میکروسکوپی با تفکیک‌پذیری اتمی نشان داد که لایه تولیدشده، ساختاری پیوسته دارد؛ هرچند در برخی نواحی، شبکه بلوری دچار اعوجاج‌های موضعی شده است. تصاویر به‌دست‌آمده همچنین نشان دادند که اتم‌های کربن در بخش‌های بررسی‌شده تمایل دارند جایگزین اتم‌های نیتروژن شوند. اندازه‌گیری‌های طیف‌سنجی نیز وجود گاف نواری الکترونیکی در حدود ۱٫۹۰ الکترون‌ولت را تأیید کرد. گاف نواری یکی از ویژگی‌های بنیادی نیمه‌رساناهاست که بر نحوه رفتار الکترون‌ها و امکان کنترل جریان الکتریکی در آن‌ها اثر می‌گذارد.

یکی از دشواری‌های اصلی در تولید نیترید بور کربن، کنترل دقیق ورود عناصر بور، کربن و نیتروژن به سطح در حال رشد است. اگر این عناصر در زمان و مکان مناسب به سطح نرسند، احتمال شکل‌گیری نواحی غنی از کربن یا ساختارهای ناهمگن افزایش می‌یابد و کیفیت لایه نهایی کاهش پیدا می‌کند. برای غلبه بر این مشکل، پژوهشگران از دو پیش‌ماده مولکولی به نام‌های مونومتیل‌آمین بوران (MMAB) و آمونیاک بوران (AB) استفاده کردند. آن‌ها با تنظیم مسیرهای هیدروژن‌زدایی و واکنش‌های سطحی این ترکیبات، نحوه تأمین و ورود عناصر سازنده به ساختار بلوری را هماهنگ کردند.

این کنترل شیمیایی به پژوهشگران کمک کرد تا از تجمع نامطلوب کربن در بخش‌هایی از سطح جلوگیری کنند و اتم‌های کربن را به‌صورت مناسب‌تری در شبکه نیترید بور جای دهند. فرایند رشد به روش رسوب‌دهی شیمیایی از فاز بخار انجام شد و در نهایت، لایه‌ای تک‌اتمی و پیوسته از نیترید بور کربن نوع p روی بستری از مس با جهت‌گیری بلوری مشخص (Cu(111)) شکل گرفت. مهم‌تر آنکه این فرایند به تولید ماده در سطح یک ویفر دواینچی منجر شد؛ موضوعی که امکان بررسی قابلیت تولید در مقیاسی بزرگ‌تر از نمونه‌های آزمایشگاهی کوچک را فراهم می‌کند.

برای ارزیابی عملکرد الکتریکی و تکرارپذیری فرایند تولید، پژوهشگران ۲۲۴ ترانزیستور اثر میدانی ساخته‌شده از سه نوبت مستقل رشد BCN را بررسی کردند. نتایج نشان داد که این ترانزیستورهای نوع p به تحرک‌پذیری حفره‌ای در حدود ۱۰۰ سانتی‌مترمربع بر ولت‌ثانیه دست یافته‌اند. همچنین جریان روشن بیش از ۰٫۹ میلی‌آمپر به‌ازای هر میکرومتر عرض کانال و نسبت جریان روشن به خاموش در حدود ۱۰ به توان ۸ اندازه‌گیری شد. نسبت روشن به خاموش بالا نشان می‌دهد که قطعه می‌تواند در وضعیت روشن جریان قابل‌توجهی عبور دهد و در وضعیت خاموش، جریان را تا حد زیادی محدود کند.

بررسی مجموعه‌ای از ترانزیستورهای تولیدشده در نقاط مختلف ویفر و در سه نوبت رشد نیز اطلاعاتی درباره یکنواختی و تکرارپذیری فرایند فراهم کرد. این نتایج نشان می‌دهد که پژوهشگران توانسته‌اند میان کنترل ترکیب اتمی ماده و تولید لایه‌ای پیوسته در سطح ویفر ارتباط برقرار کنند؛ مسئله‌ای که برای حرکت از نمونه‌های آزمایشگاهی به سمت فناوری‌های قابل تولید اهمیت زیادی دارد.

اهمیت این دستاورد در آن است که توسعه نیمه‌رساناهای دوبعدی نوع p می‌تواند یکی از محدودیت‌های اصلی ساخت مدارهای الکترونیکی مکمل دوبعدی را برطرف کند. در چنین مدارهایی، وجود هر دو نوع ترانزیستور n و p ضروری است. بنابراین، BCN می‌تواند در آینده در کنار نیمه‌رساناهای دوبعدی نوع n به کار گرفته شود و زمینه ساخت مدارهای نازک‌تر، مجتمع‌تر و حتی ساختارهای سه‌بعدی یکپارچه را فراهم کند. بااین‌حال، پژوهشگران هنوز یک مدار مکمل کامل را با این فناوری به نمایش نگذاشته‌اند و عملکرد گزارش‌شده مربوط به ترانزیستورهای نوع p است.

گام‌های بعدی این گروه بر کنترل دقیق‌تر جایگزینی اتم‌های کربن، کاهش دمای فرایند رشد، یکپارچه‌سازی BCN با قطعات نوع n و توسعه روش‌های تولید سازگار با الزامات صنعتی متمرکز خواهد بود. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که مهندسی ترکیب اتمی مواد دوبعدی می‌تواند راهی برای تبدیل ساختارهای عایق به نیمه‌رساناهای کاربردی باشد و ظرفیت تازه‌ای برای توسعه نسل آینده تجهیزات الکترونیکی فوق‌نازک ایجاد کند.