پلتفرم‌های بزرگ فناوری در دو پرونده جداگانه در آمریکا و اروپا با فشارهای حقوقی و نظارتی قابل توجهی روبه‌رو شده‌اند؛ در حالی که یوتیوب برای پایان دادن به شکایت هزاران منطقه آموزشی در آمریکا بر سر آثار اعتیادآور این پلتفرم بر دانش‌آموزان، به توافقی اصولی به ارزش حدود سه میلیارد دلار رسیده است، مقام حفاظت از داده‌های شخصی ایتالیا نیز متا را به دلیل دسترسی به تصاویر و ویدئوهای کاربران اندرویدی بدون دریافت رضایت مشخص و آگاهانه، ۸۰۵ میلیون یورو جریمه کرده است.

به گزارش آی‌سی‌تی‌نیوز، این دو پرونده از نظر موضوع حقوقی یکسان نیستند؛ یکی بر مسئولیت پلتفرم‌ها در قبال سلامت روان کودکان و نوجوانان تمرکز دارد و دیگری به حریم خصوصی کاربران و نحوه دریافت مجوز برای دسترسی به اطلاعات ذخیره‌شده در تلفن همراه مربوط می‌شود. با این حال، هر دو نشان می‌دهند که نحوه طراحی و عملکرد خدمات دیجیتال، دیگر صرفاً موضوعی فنی یا تجاری نیست و می‌تواند پیامدهای مالی و حقوقی سنگینی برای شرکت‌های فناوری به همراه داشته باشد.

توافق احتمالی سه میلیارد دلاری یوتیوب با مناطق آموزشی آمریکا

بر اساس گزارشی که بلومبرگ منتشر کرده و رویترز نیز در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ آن را بازتاب داده است، یوتیوب به توافقی اصولی برای پرداخت حدود سه میلیارد دلار به هزاران منطقه آموزشی در ایالات متحده دست یافته است. این مناطق آموزشی در شکایت خود ادعا کرده‌اند که طراحی و قابلیت‌های این پلتفرم، استفاده طولانی‌مدت و وابستگی‌آور را تشویق می‌کند و به سلامت روان دانش‌آموزان آسیب می‌زند.

این توافق هنوز نهایی نشده و اجرای آن به موافقت اکثریت مناطق آموزشی شاکی و تأیید قاضی فدرال، ایوون گونزالس راجرز، در کالیفرنیا بستگی دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده، نهایی شدن روند توافق ممکن است چند ماه زمان ببرد.

در کنار پرداخت مالی، توافق احتمالی شامل تدابیر حفاظتی جدید برای کاربران نوجوان نیز خواهد بود. با این حال، جزئیات دقیق این تغییرات و اینکه یوتیوب چه محدودیت‌ها یا امکانات نظارتی جدیدی را در محصولات خود اعمال خواهد کرد، هنوز به‌صورت کامل منتشر نشده است.

مناطق آموزشی شاکی، از جمله نواحی بزرگ آموزشی نیویورک و لس‌آنجلس، معتقدند قابلیت‌هایی مانند الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا، پخش خودکار و پیمایش بی‌پایان، کاربران کم‌سن‌وسال را به ادامه استفاده از پلتفرم ترغیب می‌کنند. به ادعای آن‌ها، این الگوهای طراحی می‌توانند در افزایش مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و اختلالات مرتبط با تصویر ذهنی از بدن نقش داشته باشند.

مدارس همچنین می‌گویند گسترش استفاده دانش‌آموزان از این خدمات، هزینه‌های جدیدی را به آن‌ها تحمیل کرده است؛ از جمله اجرای محدودیت استفاده از تلفن همراه در محیط آموزشی و به‌کارگیری نیروهای بیشتر برای پشتیبانی سلامت روان دانش‌آموزان.

نکته قابل توجه این است که یوتیوب برخلاف برخی شبکه‌های اجتماعی دیگر، در بسیاری از مدارس آمریکا به‌عنوان ابزار آموزشی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، نتایج یک نظرسنجی در سپتامبر ۲۰۲۶ از بیش از دو هزار دانش‌آموز دبیرستانی نشان داد بیش از ۳۰ درصد آن‌ها در طول ساعات مدرسه از یوتیوب برای سرگرمی و نه فعالیت‌های آموزشی هدایت‌شده توسط معلم استفاده می‌کنند.

شرکت‌های فناوری درگیر این پرونده، ادعاهای مربوط به طراحی اعتیادآور پلتفرم‌ها و مسئولیت مستقیم آن‌ها در آسیب‌های روانی را رد کرده‌اند. رویترز گزارش داده است که شرکت مادر یوتیوب، آلفابت، هنگام انتشار خبر به درخواست این خبرگزاری برای اظهارنظر پاسخ نداده بود.

پرونده گسترده‌تر شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان نوجوانان

توافق احتمالی یوتیوب را باید در چارچوب موج گسترده‌تری از شکایت‌ها علیه شرکت‌های اداره‌کننده شبکه‌های اجتماعی بررسی کرد. در این پرونده‌ها، علاوه بر یوتیوب، نام متا، اسنپ و تیک‌تاک نیز مطرح شده است.

مناطق آموزشی آمریکا معتقدند طراحی محصولات این شرکت‌ها با استفاده از سازوکارهایی مانند پیشنهادهای الگوریتمی، پخش خودکار و پیمایش بی‌پایان، کاربران جوان را به حضور طولانی‌تر در پلتفرم‌ها سوق می‌دهد. آن‌ها خواستار جبران هزینه‌های تحمیل‌شده به نظام آموزشی و اعمال تغییرات در طراحی خدمات دیجیتال هستند.

این پرونده‌ها در کنار دعاوی فردی خانواده‌ها و کاربران نوجوان، فشار فزاینده‌ای بر شرکت‌های فناوری وارد کرده‌اند. در مارس ۲۰۲۶ نیز هیئت منصفه‌ای در لس‌آنجلس در پرونده‌ای جداگانه، متا و یوتیوب را در قبال آسیب‌های واردشده به یک کاربر جوان مسئول شناخت. این رأی با پرداخت غرامت چند میلیون دلاری همراه بود و به‌عنوان یکی از پرونده‌های مهم در بحث مسئولیت پلتفرم‌ها در قبال سلامت روان کودکان مورد توجه قرار گرفت.

در نتیجه، توافق احتمالی سه میلیارد دلاری یوتیوب تنها یک تسویه‌حساب مالی نیست؛ بلکه می‌تواند بر نحوه مواجهه شرکت‌های فناوری با شکایت‌های مشابه و میزان مسئولیت آن‌ها در طراحی محصولات مورد استفاده نوجوانان تأثیر بگذارد.

جریمه ۸۰۵ میلیون یورویی متا در ایتالیا به دلیل دسترسی به گالری کاربران

در پرونده‌ای متفاوت، مقام حفاظت از داده‌های شخصی ایتالیا موسوم به Garante در تصمیمی که ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ اتخاذ و ۱۴ نوامبر منتشر شد، شرکت Meta Platforms Ireland Limited را به پرداخت ۸۰۵ میلیون یورو جریمه محکوم کرد.

موضوع این پرونده به قابلیت «Get suggestions from your gallery» در اپلیکیشن Facebook برای سیستم‌عامل اندروید مربوط می‌شود. این قابلیت که از سال ۲۰۲۳ در دسترس بوده، هنگام مرور فیس‌بوک، تصاویر و ویدئوهای ذخیره‌شده در گالری تلفن همراه کاربران را برای انتشار در شبکه اجتماعی پیشنهاد می‌کرد.

بررسی مقام ناظر ایتالیا نشان داد که دسترسی به تصاویر و ویدئوهای کاربران از طریق یک مجوز کلی اندروید درخواست می‌شده که چند قابلیت مختلف اپلیکیشن را پوشش می‌داده است. پیام نمایش‌داده‌شده برای دریافت این مجوز نیز به‌صورت عمومی به فعال‌سازی برخی امکانات دیگر اشاره می‌کرد و به اندازه کافی روشن نبود که دسترسی به گالری تصاویر برای پیشنهاد محتوا را نیز شامل می‌شود.

از سوی دیگر، قابلیت پیشنهاد تصاویر به‌صورت پیش‌فرض فعال بوده است. به این ترتیب، مقام ناظر معتقد است کاربران بدون اطلاع‌رسانی شفاف و دریافت رضایت مشخص برای همین قابلیت، امکان دسترسی اپلیکیشن به آرشیو چندرسانه‌ای تلفن همراه خود را فراهم کرده‌اند.

تحقیقات این پرونده در ژوئیه ۲۰۲۵ و پس از شکایت مرکز حمایت از مصرف‌کنندگان بولزانو آغاز شد. مقام ایتالیایی اعلام کرده است که حدود ۲۰ میلیون کاربر اندرویدی در این کشور ممکن است تحت تأثیر این قابلیت قرار گرفته باشند.

مبنای حقوقی تصمیم، ماده ۱۲۲ قانون حریم خصوصی ایتالیاست که مفاد دستورالعمل اروپایی ePrivacy را در قوانین این کشور اجرا می‌کند. این مقررات بر لزوم دریافت رضایت آزادانه و آگاهانه برای دسترسی به اطلاعات ذخیره‌شده در تجهیزات کاربران تأکید دارد.

بر اساس دستور مقام ناظر، متا باید ظرف ۶۰ روز از زمان ابلاغ تصمیم، قابلیت مورد بحث را به‌صورت پیش‌فرض غیرفعال کند و برای فعال‌سازی آن رضایت جداگانه و مشخص کاربران را دریافت کند. این الزام حتی کاربرانی را که پیش‌تر مجوز عمومی دسترسی به گالری را صادر کرده‌اند نیز در بر می‌گیرد.

متا همچنین باید ظرف ۳۰ روز اقدامات اولیه خود را به مقام ناظر گزارش کند و جزئیات اقدامات اجرایی را حداکثر ظرف ۹۰ روز ارائه دهد.

واکنش متا؛ اعتراض به جریمه و اختلاف بر سر ماهیت قابلیت

متا با این تصمیم مخالفت کرده و اعلام کرده است که به آن اعتراض خواهد کرد. سخنگوی شرکت این جریمه را نامتناسب دانسته و استدلال کرده است که قابلیت مورد بحث، امکانی ساده برای کمک به کاربران در اشتراک‌گذاری تصاویر و ویدئوها در فیس‌بوک است.

به گفته متا، کاربران برای فعالیت این قابلیت باید مجوز دسترسی را از طریق تنظیمات دستگاه خود صادر کنند و در هر زمان امکان تغییر این مجوز را دارند. با این حال، مقام ایتالیایی تأکید کرده است که وجود یک مجوز عمومی در سطح سیستم‌عامل، جایگزین رضایت مشخص و آگاهانه برای هدفی معین نمی‌شود.

در تعیین مبلغ جریمه، مقام ناظر عواملی مانند تعداد بالای کاربران بالقوه تحت تأثیر، مدت زمان ادامه تخلف، سابقه تصمیم قبلی علیه شرکت در سال ۲۰۱۹ و میزان همکاری متا در جریان تحقیقات را در نظر گرفته است. این جریمه معادل حدود ۰٫۴۷ درصد درآمد جهانی گروه متا اعلام شده است.

یک نکته مهم دیگر آن است که این پرونده به استفاده احتمالی از تصاویر کاربران برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی مربوط نبوده است. مقام ایتالیایی صراحتاً اعلام کرده که موضوع آموزش هوش مصنوعی در این رسیدگی بررسی نشده و در عین حال، امکان بررسی جداگانه قابلیت جدیدی را که در سال ۲۰۲۶ برای پردازش ابری محتوای گالری معرفی شده، برای خود محفوظ نگه داشته است.

پیام مشترک دو پرونده برای صنعت فناوری

پرونده یوتیوب و جریمه متا در ایتالیا، هرچند از مسیرهای حقوقی متفاوتی دنبال می‌شوند، یک پیام مشترک برای صنعت فناوری دارند: شرکت‌های بزرگ دیگر نمی‌توانند مسئولیت طراحی محصولات و نحوه جمع‌آوری و استفاده از داده‌های کاربران را صرفاً به پذیرش شرایط عمومی خدمات یا مجوزهای کلی محدود کنند.

در پرونده آمریکا، پرسش اصلی این است که آیا پلتفرم‌های دیجیتال باید در برابر پیامدهای طراحی خدمات خود بر سلامت روان کاربران کم‌سن‌وسال مسئولیت حقوقی بپذیرند؟ در پرونده ایتالیا نیز موضوع بر این متمرکز است که آیا دسترسی فنی به اطلاعات تلفن همراه، بدون توضیح دقیق درباره هدف استفاده از آن، می‌تواند به معنای دریافت رضایت معتبر تلقی شود؟

پاسخ نهایی به این پرسش‌ها می‌تواند بر سیاست‌گذاری پلتفرم‌ها، طراحی تجربه کاربری، سازوکارهای کنترل والدین، تنظیمات پیش‌فرض حریم خصوصی و حتی مدل درآمدی شرکت‌های فناوری اثر بگذارد.

در صورتی که توافق یوتیوب با مناطق آموزشی آمریکا نهایی شود و تصمیم مقام ایتالیایی نیز در روند اعتراض متا پابرجا بماند، این دو پرونده می‌توانند به نمونه‌های مهمی از افزایش هزینه حقوقی فعالیت پلتفرم‌های بزرگ تبدیل شوند؛ هزینه‌ای که دیگر فقط به رقابت تجاری یا تخلفات مالی محدود نیست و به نحوه اثرگذاری فناوری بر زندگی روزمره، سلامت روان و حریم خصوصی کاربران گره خورده است.